Hayâl-i Müfekkireden Mutlak Hayale İslam Düşünce Geleneğinde Hayal Mefhumu ve Misal Âlemine Yaklaşımların Fikri Arka Planı
Author :
Abstract
Bu makale, İslam düşünce geleneğinde hayal kavramı ile Alem-i Misâl teorilerini, doktriner kırılmaları esas alarak üç temel paradigma çerçevesinde ele almaktadır. Düşünürlerin temsil ettiği ilk yaklaşım hayal yetisi konusunda çoğunlukla Aristotelesçi-Meşşaî çizgiyi takip eden Kindî, İhvân-ı Safâ, İbn Bâcce, İbn Rüşd gibi düşünürlerdir. Bu çizgi hayal yetisini bir iç idrak aracı olarak benimsedikten sonra onun işlevini soruşturur. İkinci yaklaşım olan Fârâbî ve İbn Sînâ ise hayal gücünün nübüvvet ve vahiy nazariyelerini temellendirmedeki süreçlerini ele alır. Her iki filozof da mütehayyilenin, Faal Akıl’dan feyiz yoluyla gelen mücerret manaları suretlere dönüştüren sembolleştirici fonksiyonunu açıklar. Neticede hayal yetisini cismani bir iç idrak aracı olarak benimser ve nefs-i nâtıkadan bağımsız bir misal âlemini reddeder. Üçüncü grupta yer alan İşraki ve Ekberî gelenek (Sühreverdî, İbnü’l-Arabî) hayali, Sühreverdi’nin müsül-i muallaka nazariyesi ve İbnü’l-Arabî’nin muttasıl ve münfasıl hayal tasniflerini varlık ve bilgi zemininde tartışarak onu hem iç idrak hem de harici bir varlık mertebesi olarak sorgulamaya açar. Hikmet-i Müteâliye okulunun kurucusu Molla Sadrâ ise hayali, nefsin mücerret bir gücü ve içkin bir idrak mertebesi olarak kabul etmekle birlikte, haricî (Âlem-i Misâl) varlığına temkinli yaklaşım sergiler. Makale, söz konusu üç ekolün hayal ve misal nazariyelerini, mukayeseli olarak tahlil etmeyi hedeflemektedir.
Keywords
Abstract
This article examines the concept of imagination (khayāl) and the theories of the 'Ālam al-Mithāl (World of Images) in the Islamic intellectual tradition by focusing on doctrinal ruptures within the framework of three fundamental paradigms. The first approach, represented by thinkers such as al-Kindī, the Ikhwān al-Ṣafā', Ibn Bājjah, and Ibn Rushd, largely follows the Aristotelian-Peripatetic (Mashshā'ī) line. This tradition, after adopting imagination as an internal instrument of perception, investigates its function. The second approach, represented by al-Fārābī and Ibn Sīnā, addresses the role of the imaginative faculty in grounding the theories of prophethood (nubuwwah) and revelation (waḥy). Both philosophers explain the symbolizing function of the imaginative faculty (al-quwwah al-mutakhayyilah), which transforms immaterial meanings (ma‘ānī mujarradah) received through emanation (fayḍ) from the Active Intellect into sensory forms (ṣuwar). Consequently, they adopt imagination as a corporeal internal instrument of perception and reject any World of Images (ʿĀlam al-Mithāl) independent of the rational soul (al-nafs al-nāṭiqah). The third group, comprising the Ishrāqī and Akbarī traditions (Suhrawardī and Ibn ʿArabī), discusses the imagination on both ontological and epistemological grounds through Suhrawardī's theory of suspended forms (al-muthul al-muʿallaqah) and Ibn ʿArabī's distinction between attached (muttaṣil) and detached (munfaṣil) imagination, thereby opening it up for inquiry as both an internal instrument of perception and an external ontological level (martabah) of existence. Mullā Ṣadrā, the founder of the school of al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah (Transcendent Theosophy), while accepting imagination as an abstract faculty of the soul and an immanent level of perception, adopts a cautious approach regarding its external existence as the ʿĀlam al-Mithāl. This article aims to analyze the theories of imagination and the imaginal world of these three schools through a comparative methodology
